Gülistan Özdemir và bốn kỷ lục thế giới của một lực sĩ khiếm thị Thổ Nhĩ Kỳ

Thanh đòn được đặt trở lại giá. Tiếng kim loại chạm kim loại nghe khô và gọn, giống một câu nói bị cắt ngang giữa dòng.

Phòng tập ở Gaziantep không có khán đài. Không có ống kính. Không có ai hô tên ai. Chỉ có một người phụ nữ 36 tuổi đứng ở đầu thanh đòn, đôi mắt gần như đã khép lại với ánh sáng, và bốn kỷ lục thế giới nằm gọn trong hạng cân 60 kg.

Gülistan Özdemir sinh ra với mắt phải mù hoàn toàn. Mắt trái của cô mòn dần theo năm tháng vì tổn thương giác mạc. Cô đang chờ một ca ghép giác mạc, và theo lời kể lại, bác sĩ khuyên cô nên chờ thêm cho tới khi các tổn thương ổn định hẳn trước khi tiến hành phẫu thuật. Cô đồng ý chờ.

Trong lúc chờ, cô vẫn tập.

Bốn kỷ lục ấy trải trên ba nội dung: hai ở đẩy tạ nằm, một ở squat, một ở deadlift. Một tấm huy chương bạc ở một giải vô địch thế giới và nhiều tấm huy chương khác trải dài gần một thập kỷ thi đấu. Đó là phần dữ kiện, phần có thể đọc lên thành tiếng. Phần còn lại mới là chỗ đáng dừng lâu hơn.

Tôi làm nghề đưa tin bóng đá. Nghề của tôi là đứng ở những hành lang không có ai, đợi những người vừa rời sân và chưa kịp diễn. Tôi đã học được cách chờ ở hành lang Hồng Khẩu của một sân vận động ở Thượng Hải: ngồi suốt gần ba tiếng đồng hồ, không ghi âm, không chạy theo tin, chỉ để nghe một câu nói thật. Hành lang Hồng Khẩu dạy tôi một điều: tin tức cũng có nhịp thở.

Chờ không phải là không làm gì. Chờ là nghe sân cỏ thì thầm. Ở Gaziantep, sân cỏ được thay bằng sàn tập, và tiếng thì thầm được thay bằng tiếng đĩa tạ chạm sàn. Nhưng nguyên tắc thì không đổi.

Tôi sẽ nói thẳng một điều trước khi đi vào phần phân tích: câu chuyện của Özdemir không thuộc về bóng đá, và tôi sẽ không gượng ép nó thành một câu chuyện bóng đá. Cô thi đấu cử tạ. Môn của cô là một môn sức mạnh cá nhân, không có đồng đội, không có chiến thuật tập thể, không có sơ đồ. Điều khiến tôi viết về cô không nằm ở sự tương đồng về môn thể thao, mà nằm ở sự tương đồng về cấu trúc.

Cấu trúc của những câu chuyện thể thao bền bỉ nhất luôn giống nhau: một con người bình thường, một hệ thống không được thiết kế cho họ, và một thói quen không chịu dừng lại.

Özdemir là vận động viên quốc gia của Thổ Nhĩ Kỳ. Cô xuất phát từ một câu lạc bộ ở Gaziantep, thành phố công nghiệp ở miền nam đất nước, gần biên giới Syria, nơi mùa hè nóng tới mức người ta phải tập vào sáng sớm hoặc không tập. Cô đang theo học ngành Huấn luyện thể thao tại Khoa Khoa học Thể thao của Đại học Ankara.

Chi tiết cuối cùng đó quan trọng hơn vẻ ngoài của nó.

Một vận động viên đỉnh cao 36 tuổi, đang chờ phẫu thuật mắt, vẫn dành thời gian học để trở thành huấn luyện viên. Trong môn thể thao cô đang thi đấu, sự nghiệp thi đấu không dài. Cô biết điều đó. Việc cô đăng ký học huấn luyện cho thấy cô đang tự chuẩn bị cho phần đời sau vạch đích — điều mà rất nhiều vận động viên khuyết tật phải tự lo, bởi không có hệ thống nào lo thay cho họ.

Thổ Nhĩ Kỳ có truyền thống thể thao người khuyết tật tương đối mạnh so với khu vực. Nhưng truyền thống mạnh ở cấp quốc gia không đồng nghĩa với việc mỗi vận động viên đều có đủ nguồn lực để tập luyện mỗi ngày. Khoảng cách đó chính là thứ mà câu chuyện của Özdemir phơi ra.

Điểm mấu chốt đầu tiên, và cũng là điểm dễ bị hiểu sai nhất: Özdemir không thi đấu ở đúng thể thức mà phần lớn khán giả tưởng khi nghe tới cụm từ cử tạ người khuyết tật.

Ở đấu trường Paralympic quốc tế, môn dành cho người khuyết tật được gọi là para powerlifting và chỉ có duy nhất một nội dung thi đấu: đẩy tạ nằm. Không squat. Không deadlift. Một động tác, một thanh đòn, ba lần thử.

Nhưng bốn kỷ lục mà Özdemir nắm giữ trải trên ba nội dung: hai ở đẩy tạ nằm, một ở squat, một ở deadlift. Đó là cấu trúc của powerlifting cổ điển — ba môn, ba lần thi, tổng tạ cộng lại. Cấu trúc ba môn này tồn tại trong các liên đoàn và hệ thống thi đấu dành riêng cho một số nhóm khuyết tật, hoặc trong những giải không thuộc hệ thống Paralympic chính thống.

Sự khác biệt nghe có vẻ kỹ thuật. Nó quyết định gần như toàn bộ cách câu chuyện của cô được kể.

Một vận động viên thi đấu ở thể thức Paralympic nằm trong một đường ống rõ ràng: vòng loại quốc gia, tiêu chuẩn quốc tế, suất dự Paralympic, tiền thưởng, hợp đồng tài trợ, sóng truyền hình. Một vận động viên thi đấu ở thể thức ba môn có thể đạt thành tích cao hơn về mặt kỹ thuật nhưng lại nằm ngoài đường ống đó. Ít camera hơn. Ít tiền hơn. Ít cơ hội được gọi tên hơn.

Đây là lý do vì sao một người giữ bốn kỷ lục thế giới vẫn có thể nói rằng mình gặp khó khăn về tài chính và gặp khó khăn trong việc đi lại tới nơi tập. Hai điều đó, đặt cạnh nhau, không hề mâu thuẫn về mặt logic. Chúng chỉ mâu thuẫn với kỳ vọng ngây thơ rằng kỷ lục thế giới đồng nghĩa với một cuộc sống dễ chịu.

Trong nhiều năm theo dõi thi đấu và làm việc trong các hành lang thể thao, tôi đã học được rằng tiền trong thể thao không chảy theo thành tích. Tiền chảy theo khả năng được nhìn thấy. Một môn có sóng truyền hình sẽ có tiền. Một môn không có sóng truyền hình sẽ phụ thuộc vào thiện chí. Và trong thể thao người khuyết tật, phần lớn các môn nằm ở nhóm thứ hai.

Điểm mấu chốt thứ hai: các con số trong câu chuyện này là số liệu tự thuật, và cần được đối chiếu độc lập.

Toàn bộ thông tin về bốn kỷ lục, về các tấm huy chương, về vị trí thứ hai ở giải vô địch thế giới, đều đến từ chính Özdemir. Không có bảng điểm chính thức nào được dẫn ra. Không có tên liên đoàn. Không có ngày thi đấu cụ thể. Không có mức tạ cụ thể cho từng lần thử.

Với một bài viết truyền cảm hứng, điều đó không thành vấn đề. Với một bài viết về thành tích, đó là vấn đề lớn.

Bốn kỷ lục thế giới ở hạng 60 kg là một tuyên bố có thể kiểm chứng. Chỉ cần tra cơ sở dữ liệu kết quả chính thức của liên đoàn liên quan là biết ngay. Cho tới khi việc đối chiếu đó được thực hiện, các con số nên được đọc như dữ liệu cần xác minh, chứ không phải như sự thật đã được chứng thực.

Tôi nói điều này không phải để hạ thấp thành tích của cô. Tôi nói điều này vì chính cô là người được lợi nhiều nhất nếu các kỷ lục của mình được xác nhận bởi một nguồn độc lập. Trong môn thể thao mà nguồn lực đến từ sự chú ý, một kỷ lục chưa được kiểm chứng sẽ bị trả giá rẻ hơn giá trị thật của nó.

Có một chi tiết nữa đáng để ý. Trong nguồn, các sự kiện quan trọng của sự nghiệp cô được nhắc tới với địa điểm trùng lặp — một giải vô địch thế giới và một giải vô địch châu Âu cùng được đặt ở Mersin — và một mốc thời gian châu Âu được ghi là 2026 trong khi một mốc khác lại nói năm ngoái, ứng với 2026. Những lệch pha kiểu này thường đến từ khâu biên tập hoặc dịch thuật. Nhưng chúng cũng là dấu hiệu cho thấy nguồn gốc câu chuyện chưa được rà soát kỹ về mặt dữ kiện.

Điểm mấu chốt thứ ba: vấn đề trung tâm trong câu chuyện của Özdemir là một bài toán nguồn lực, không phải một bài toán tinh thần.

Cô nói rằng mình gặp khó khăn về tài chính. Cô nói rằng việc đi lại tới nơi tập là một trở ngại. Cô nói rằng gia đình cô ủng hộ cô bằng mọi cách có thể. Ba câu đó, ghép lại, vẽ ra một bức tranh rất cụ thể: một vận động viên đỉnh cao có mạng lưới hỗ trợ tình cảm vững chắc nhưng không có mạng lưới hỗ trợ vật chất tương xứng.

Trong bóng đá — nghề của tôi — khi một cầu thủ gặp khó khăn, thường có cả một bộ máy phía sau: câu lạc bộ trả tiền di chuyển, bác sĩ riêng, chuyên gia phục hồi, bếp ăn, khách sạn. Một phần rất lớn của thành tích thể thao đỉnh cao là thành tích của hệ thống, chứ không phải thành tích của cá nhân. Khán giả nhìn thấy cá nhân và gán toàn bộ công lao cho họ, trong khi phía sau là hàng chục người làm việc không tên.

Ở thể thao người khuyết tật, bộ máy đó thường mỏng hơn rất nhiều. Với Özdemir, theo chính lời cô kể, bộ máy đó gần như chỉ còn lại gia đình.

Khi cô nói rằng gia đình ủng hộ mình bằng mọi cách, tôi đọc đó là một câu nói về tình cảm nhiều hơn là về vật chất. Một gia đình có thể ủng hộ con cái bằng mọi cách về mặt tinh thần và vẫn không thể thay được một chuyến xe miễn phí mỗi ngày, hay một buổi vật lý trị liệu trả tiền.

Đây là chỗ câu chuyện của Özdemir vượt khỏi khuôn khổ một bài viết truyền cảm hứng thông thường. Nó trở thành một tài liệu về cấu trúc tài trợ trong thể thao người khuyết tật — một cấu trúc mà ở nhiều quốc gia vẫn phụ thuộc quá nhiều vào thiện chí cá nhân và quá ít vào nghĩa vụ thể chế.

Điểm mấu chốt thứ tư: ca ghép giác mạc, nhìn theo góc độ thể thao, là một biến số về lịch thi đấu và về phân loại, chứ không phải một cái kết đẹp.

Người ta dễ đọc ca ghép mắt như một đoạn kết: cô mổ, cô nhìn rõ hơn, cô tiếp tục thi đấu, cô thắng thêm huy chương. Thực tế thể thao phức tạp hơn thế.

Một ca phẫu thuật lớn luôn kéo theo thời gian hồi phục. Với một vận động viên cử tạ, thời gian hồi phục đồng nghĩa với việc mất khối lượng cơ, mất cảm giác thanh đòn, mất nhịp tập. Trong môn thể thao mà thành tích được đo bằng kilogram, vài tuần nghỉ là một khoảng cách rất lớn.

Thêm nữa, theo cách các bác sĩ khuyên cô chờ cho tới khi tổn thương ổn định hẳn, thời điểm phẫu thuật do y học quyết định chứ không do lịch thi đấu quyết định. Điều đó có nghĩa ca mổ có thể rơi đúng vào giai đoạn chuẩn bị cho một giải lớn, hoặc đúng vào mùa thi đấu. Cô đã nhắc tới một giải vô địch thế giới sắp tới, và cách cô nói là cô muốn hồi phục sức khỏe rồi tiếp tục giành huy chương.

Còn một tầng nữa, ít được nói tới hơn. Trong thể thao người khuyết tật, vận động viên được xếp vào các hạng phân loại dựa trên mức độ khiếm khuyết. Một ca phẫu thuật cải thiện thị lực có thể, về nguyên tắc, ảnh hưởng tới hạng phân loại của một vận động viên khiếm thị.

Tôi không nói rằng điều đó chắc chắn sẽ xảy ra với Özdemir. Nguồn không đề cập tới khả năng này, và tôi không muốn dựng lên một rủi ro không có căn cứ. Tôi chỉ nói rằng đây là một câu hỏi hợp lý mà bất kỳ ai theo dõi môn thể thao này nên đặt ra, và nó chưa được trả lời.

Điểm mấu chốt thứ năm: cô ấy không kêu gọi sự thương hại. Cô ấy kêu gọi sự tham gia.

Trong phần chia sẻ của mình, Özdemir nói về mong muốn nhiều người khiếm thị hơn tham gia thể thao. Cô cũng nói về niềm tự hào khi là một nữ vận động viên. Đây là hai câu nói mà tôi muốn tách ra khỏi phần còn lại, vì chúng định hướng toàn bộ câu chuyện.

Lời kêu gọi tham gia là một lời kêu gọi có tính hệ thống. Nó thừa nhận rằng vấn đề nằm ở cơ hội tiếp cận, chứ không nằm ở ý chí của người khuyết tật. Nó cũng thừa nhận rằng một cá nhân thành công không giải quyết được vấn đề của cả một nhóm.

Còn niềm tự hào khi là nữ vận động viên trong một môn thể thao sức mạnh là một tuyên bố có trọng lượng riêng. Cử tạ là môn mà phụ nữ vẫn thường bị đối xử như một ngoại lệ. Trong thể thao người khuyết tật, phụ nữ còn bị đối xử như một ngoại lệ của một ngoại lệ. Việc cô nói ra điều đó, ở tuổi 36, sau gần một thập kỷ thi đấu, là một cách giữ vị trí của mình trong một không gian vốn không dành cho mình.

Ở phòng thay đồ, người ta để lại giày, mùi mồ hôi và những câu nói bỏ lửng. Phần thật nhất của một câu chuyện thể thao thường nằm ở những câu bỏ lửng, chứ không nằm ở những câu được nói trọn vẹn trước ống kính.

Câu bỏ lửng lớn nhất trong câu chuyện của Özdemir là câu cô nói về việc gia đình ủng hộ mình, đặt ngay cạnh câu cô nói về khó khăn tài chính. Hai câu đó nằm cạnh nhau mà không giải thích cho nhau. Chúng chỉ ra một khoảng trống.

Khoảng trống đó chính là chỗ mà cách kể chuyện phổ biến về thể thao người khuyết tật hay lảng tránh. Câu chuyện thường được kể theo một khuôn quen: nghịch cảnh, nỗ lực, vinh quang. Khuôn này có một tác dụng phụ tinh vi. Nó biến nghịch cảnh thành nguyên liệu thẩm mỹ, và biến vận động viên thành biểu tượng của sự vượt khó, thay vì thành một người lao động thể thao đang làm việc trong một điều kiện vật chất cụ thể.

Khi một vận động viên trở thành biểu tượng, người ta ngưỡng mộ họ nhưng không trả tiền cho họ. Sự ngưỡng mộ là miễn phí. Một hợp đồng tài trợ thì không.

Đó là lý do tôi thấy chi tiết Özdemir theo học ngành huấn luyện ở Đại học Ankara quan trọng hơn tất cả những câu nói truyền cảm hứng trong câu chuyện. Nó cho thấy cô đang tính toán cho một tương lai không phụ thuộc vào huy chương.

Có một cách hiểu sai khác cũng cần gạt đi. Người ta dễ mặc định rằng một vận động viên khiếm thị thi đấu cử tạ đang ở thế bất lợi mang tính quyết định so với các đối thủ.

Điều đó không nhất thiết đúng trong môn này. Cử tạ là môn mà cảm giác về thanh đòn, về trọng tâm cơ thể, về nhịp thở nằm ở trong cơ thể chứ không nằm ở mắt. Một người khiếm thị thi đấu cử tạ không bị tước đi công cụ cốt lõi của môn này theo cách mà một người khiếm thị chơi bóng đá sẽ bị tước đi. Hạng phân loại trong cử tạ người khuyết tật tồn tại vì lý do công bằng. Nó không nên bị đọc như một sự giảm nhẹ thành tích.

Nói cách khác, bốn kỷ lục thế giới của Özdemir không phải là bốn kỷ lục được tính theo một chuẩn thấp hơn. Chúng là bốn kỷ lục thế giới trong hạng cân 60 kg của cô. Cách viết kỷ lục thế giới của người khuyết tật nghe có vẻ tôn trọng, nhưng thực chất lại là một cách hạ thấp.

Còn một hiểu sai nữa, và đây là hiểu sai mà chính tôi cũng từng mắc. Người ta dễ hình dung vận động viên khuyết tật là những người thi đấu vì một lý do tinh thần nào đó lớn hơn bản thân môn thể thao. Phần lớn trong số họ thi đấu vì những lý do giống hệt các vận động viên khác: vì họ giỏi, vì họ thích cảm giác chiến thắng, vì họ muốn được đo lường bản thân bằng một thước đo khách quan.

Özdemir nói cô giữ mục tiêu cao và không bao giờ bỏ tập. Đó là một câu nói rất bình thường trong thể thao đỉnh cao. Chính vì bình thường nên nó mới quan trọng.

Có ba tín hiệu tôi sẽ theo dõi trong câu chuyện này.

Thứ nhất, thời điểm ca ghép giác mạc. Cách nói của Özdemir cho thấy ca mổ chưa có ngày cố định, vì nó phụ thuộc vào việc các tổn thương ổn định tới đâu. Ngày mổ xuất hiện sẽ là thời điểm câu chuyện chuyển từ giai đoạn tinh thần sang giai đoạn thể chất.

Thứ hai, việc xác minh bốn kỷ lục thế giới. Đây là việc đơn giản về mặt kỹ thuật và có giá trị rất lớn về mặt uy tín. Nếu các kỷ lục được xác nhận, câu chuyện của cô sẽ có một nền móng mà không lời kể truyền cảm hứng nào thay được.

Thứ ba, và là điều tôi quan tâm nhất: liệu có ai đó trả tiền hay không. Một vận động viên nói công khai rằng mình khó khăn tài chính và khó đi lại tới nơi tập thường đang nói điều đó trong một bối cảnh có mục đích. Đôi khi đó là một lời kêu gọi tài trợ. Đôi khi đó là một cách gây sức ép lên liên đoàn. Cả hai đều là những cách hành xử hợp lý của một người đang cố xoay xở.

Ở Việt Nam và trong khu vực, câu hỏi tương tự cũng tồn tại, chỉ là nó thường không có ai đặt ra thành tiếng: một vận động viên khuyết tật giữ kỷ lục thế giới thì được trả bao nhiêu, và ai là người trả? Tôi không có câu trả lời cho câu hỏi đó trong trường hợp của Thổ Nhĩ Kỳ, chứ chưa nói tới trường hợp của cả khu vực. Nhưng tôi biết rằng nếu không ai đặt câu hỏi, câu trả lời sẽ mặc định là không ai trả cả.

Người đưa tin giỏi không phải người đến sớm, mà người ở lại sau cùng. Tôi sẽ ở lại phần cuối của câu chuyện này, chỗ mà hầu hết mọi người đã rời đi và chỉ còn lại một câu hỏi rất đơn giản: sau khi tiếng vỗ tay tắt, ai trả tiền cho buổi tập ngày mai?